"Hlauhawm Lawrkhawm" tiin a thupui ka han vuah ve leh ringawt mai a, mahse, hlauhawm lam pawh a pawl lem hlei lo va. Chuvangin insawițhaihna lam hawi zawnga thlir mai lovin, ngaihnawm thlira thlir turin ka ngen hmasa duh che a, ramhuaite an awm ngei tih tarlan ka tumna zawk a ni ber. Tin, chumi phena ka han zep tel leh duh pakhat chu heta kan thil tarlan takte hi mimal intih mualphona ang zawnga ngai lo hram turin ka ngen duh bawk che a ni.
Mumal taka sakhaw kawngkal kan zawh hnu pawh hian kan ram leh kan khawtlang nun ngeiah ramhuai hnathawh chanchin hi sawi tur a tam mai a. Chung ramhuai hnathawh țhenkhat chu tlan paha lawrkhawm den den kan tum dawn a ni.
1) Mahni thla kaptu Chalkhuma
Mahni thla ngei han kah teh tlat mai chu thil mak huanga han rinluh loh chi niin a lang tlat lo. Mahni thla silaia kaptu an awm laiin ramhuaiin mihring zawk a kah takte chanchin pawh hriat tur a la awm cheu mai.
Kum 1970 chho vel khan vawi khat chu Thingsai khuaa Thangruma te pafa chu Tuichirh ramah an ramvak a. Chul rama mi thlamah meizuk siamin an chawl a, kal an han siam leh chiah chu khawi emaw lai atang hian silai a rawn puak ta dur mai a, Thangruma chuan a âwm chu rawn deng dawtin a hria a, thlam thlang lamah a kat thla nawk hial a, tin, a silai kawm pawh a keh țhawt nghe nghe a ni. Chutih rualin an silai erawh a puak hauh si lo va, mak an ti kher mai.
Thangruma chuan a awm chu na a ti hle mai a, in an thlen hnu phei chuan a áwm chu mei kan ang mai hian a durh sen țuak tawh a, damdawia a enkawl fê pawhin a dam hleithei ta reng reng lo va. A nâ a zual chang phei chuan chechang thei lovin a pum tluk dêr thin a, kum khat hnuah a thihpui ta nge nge a, vawiin thleng hian chu lai ram chu "Ramhuai kah mual" an ti țhin. Thangruma ramhuaiin an kah dawn zan hian mutmu hmu mang lovin sazuin a sehin a chhaih zankhua zak a ni an ti thin.
Tin, mahni thla kah chanchin pawh hriat tur a awm tho mai. Chhim biala silai kap thiam ber nia an sawi pasaltha Hlunsanga pawh khan sakhi a kahna lamah ama thla ngei a kap niin an sawi tlat mai bawk. An sawi dan chuan, an bete changchawr chu sakhiin a tlan țhin a. Chu sakhi chu a chang ta a. Sakhi chu a rawn chhuak a, a han kap a, a zuang ta zawk mai a. Hmanhmawh takin sakhi awmna lamah chuan a tlan phei thuai a. Mahse, sakhi awmna hmunah chuan ama dawhkilh tlawng hi hmuh tur a lo a.
Chumi ni ațang chuan sa lama a kut a chawlh mai bakah dam țhat ni a nei thei ta reng reng lo va. Ngawr natnain a tlakbuak zui a, rei lovah a thi ta nge nge a ni. Upa-ho chuan pasaltha Hlunsanga sakhi kah kha, sakhi pangngai ni lovin, amah Hlunsanga thla zawk niin an sawi tlat mai bawk. Pasaltha Hlunsanga hi, tlawm ve lo Lalnu Ropuiliani Pasalțha huaisen te zinga mi a ni nghe nghe.
Kum 1981 khan Chalkhuma leh Thangchhina chu tuipang ramah silai nen an ramchhuak a. Chu tih lai chuan Chalkhuma nu chu ngawr anih avangin chumi țuma an ram chhuah țum pawh chuan hauhuk kah tur an melh deuh reng a. Ruam rai hmun an thleng a, charpui kung lian tak chungah hian hauhuk chal hi a lo țhu hlun mai a, Chalkhuma chuan a han kap zawt mai a, hauhuk chuan che lo chang lo hian a rawn thlir reng tho a, Chalkhuma bawk chuan a han kap nawn leh a, hauhuk chu a tla hlawm tawp a. Mahse, Chalkhuma chuan a awm chhung chu sa deuh vung vung hian a hria a, an hawn kawngah te chuan a chhawl a hal em em a. In an thlen hnuah tui an pe a, tui a in zawh rual chuan a hmel a rawn dâng nghal sâwp sâwp a. A chatthla chu a ni nghal der mai a. An hauhuk hawn pawh chu a zan azanin an huanah an phum nghal chuk chuk mai a ni. Upa Haungura chuan Chalkhuma pa hnenah, "Chalkhuma hian ama thla a kap a nih ka ringhlel miah lo, ama thla ngei kaptu Vanruala thihdan nen khan an awm dan hi a danglam hauh lo," a ti mauh mai.
2) Thing huai nei kittu Chaldailova te
Hmanlai Mizo upate chuan Bung kung chang ni lo, thingkung naran pawh diar vet aia a len tawh chuan huai a nei duh an lo ti a, a dik thei viau awm e.
Kum 1960 nipui lai khan Lungler khuaa Chaldailova leh Biakhrea te chuan Tuichirh rama ngiau kung pakhat chu khuai a kai avangin kih an tum a, chu ngiau chu a len lam pawh se chal tia deuh thaw khawpa lian hi a ni a. Mahse, an khaw upaho chuan a thing kit kher lova meichher nena la mai tura an tih ngial pawhin kih an tum chu an țhulh duh chuang lo va.
Ni khat kutthlak maia han tlu thei chi a nih loh avangin Chaldailovate țhiandun chu riakin an thawkchhuak a. A hmun an thlen chuan an thing kih tur chu an han belchiang a, khuai lah chu zar tin maiah chuan an uai thlek thluk mai si a, an phur kher mai.
Zanah chuan thla a eng ut mai a. An riahbuk zar chu ngiau zar chuan a zap pha fuai a, zan an han mu a, an muhil dawn siar siar tihah ngiau thing zâr chu a lo tla duai duai thin a; mahse lei a thleng si thin lo va, a ngaihna an hre lo hle mai a. A khattawkin thing zâr chu a lo tla leh thin a, riahbuk an sawn ta ngawt mai a ni. A tukah chuan thing chu hah hnapin an han chek a, ni hnih an cheh hnu chuan a tlu dawn a, a hnuk a inpawh rik tuar tuar rual chuan naupang țap vawn vawn thawm te, vawk ngek ruai ruai thawm leh ar khuang thawmte a ri ta chuah chuah mai a, chung thawm chu an khua Lungler lam panin an ri kal ruah ruah a, Chaldailova te țhiandun chuan mak an ti ngang mai a.
An thing kih ler lam chu kawrah a in kham kai ruah a, khaw thim hma ngeia khuai thlar chu hleh zawh hman vek an tum a; mahse, khuai thlar an zai thla țan chauh tihah Biakhrea chuan an chungah chhiatna engemaw tak rawn thleng thut dawn ni hian a hre ta tlat mai a, a thauvah a man a, a chem pawh a lek kang zo ta lo va, a khur a khur ta mai a. An țhiandun chuan hmanhmawh takin khuaah an hawng a, in an thlen chuan Biakhrea chu a nâ nghal char char a, a sam pawh a tla kawlh lo chauh a. An mangang chuan vawkin a thla an hualsak a, mahse, an thlahual zanah vek chuan thlabar lutukin a thi ta nge nge a ni.
Chaldailova pawh a na viau a, mumang rapthlak pui pui a mang țhin a. An țhenawmte chuan Chaldailova te in chhungah thawm mak tak tak an hre thin a. Thing tlu ri dur dur thawm te, hrei chek chawrh chawrh ri te, naupang țap thawmte an hre fo a. Chaldailova damlo chu a zual zel a, amah pawhin dam leh pawh a duh tawh lo hial a.
Dawn khuaa aienthiam Vanchema chuan, a hrepui zawng hmu ula a lo dam leh mai ang, a lo ti a. Tichuan an thing kihna hmuna Chaldailova hrepui zawng turin tlangval huaisen deuh an tirchhuak a. Mahse, tlangvalho an zuk thlen chuan mak tak maiin an thing kih ngiau kung chu a zar chawpa a bo mai bakah Chaldailova hrepui reng reng hmuh tur a awm lo va. An thing chehna har erawh a lo vum rui tho si a, chuti khawpa thing lian chu tuma han zawn zawh chi a ni hauh si lo. mak an ti kher mai.
Chaldailova chu khumbeta a nat hrep hnuah, 1960 kum tawp lam khan a thi ta a ni. A hrepui an zawn țuma tlangval hoin an thingchehna har iptepui khat zet an hawn chu, kum 1981 thleng khan a unapa Pu Hrangkhama'n hmuh theihin a kawl țha a; mahse, 1981 kum nipui laia an in a kan țumin an bungraw kangral zingah a kang ral ta vek a ni.
3) Ramhuai hnathawh mak țhenkhat
a) Kum 1952 khan, Pu Siama-Sih kam a Mual bung bulah Pi Saptawii te chuan leipui an nei hlawm a. Pi Saptawii te bektê zarna bulah chuan thingtuluang lian fê hi a kham phei zawngin a mu ngut mai a. Chang khama an hman leivung dawltu a nih avangin a zat ve dawn chu leiah a inphum nghe nghe a. Nimahse, chu thingtuluang chu, zan khat thilthu-ah a lo bo daih ringawt mai a ni. A lumna leh a tlengna hnuhma hmuh tur a awm miah lo va. Miin an la a ni ang e, han tih turin, mi pahnih thum tan pawh han lak zawh mai mai mi lah a ni lo va. Tin, thing-har leh mihring hnuhma awm reng reng hmuh tur a awm hauh bawk si lo. A lan danah chuan, chung lam atanga hnehsawh taka lak bo daih a ang ber awm e. Chu lai chheh vela leipui nei ho chuan mak an ti kher mai. Mi tamzawk chuan ramhuaiin an chawi bo ta daih niin an ngai hlawm a ni.
b) Kum 1968 khan chu lai mual bung bul bawk chu Pu Raltawna'te chhungin leipui atan an nei leh a. Țum khat chu favang laiin an lo lu lam ațang chuan thingluang ui pum tia vel zet hi a rawn tleng thla a, thlai leh buhte tichhe miah lovin a tleng zel a, an lo mawnga zawlah te pawh a tleng zel mai a, lo mawnga Pu Siama Sih kawr bul, a awih laiah a ding ta chauh a ni. He thil hi, hmun zal leh zawl laia ding mai lova a tleng tlang zel mai hi thil mak tak a tling a, titu awm lo chuan zawl hi han tleng tlangna chi rual a ni si lo. A hmutute chuan mak an ti hle a, chak taka nawr kaltu a awm a ni, an ti tawp mai a ni.
c) Kum 2006 khan, Hliappui rama Hmawng Sih ram chu lo atan an țheh a. Tuimarul lui kam chu Upa Lalsangate'n an pawm a; mahse, chap kang țha lo ngang a ni a, buh hmun atan mual khat chiah an nei a. An lo hrula mual khat erawh chu a kang țhat avangin thlai hmun atan an siam belh a. Tichuan, July ni 9, Ningani tlaiah Upa Lalsanga chu thlai rah lo turin a feh a, thlai hmun a thlen chuan, raw hung lian zet mai, kar thar tih hriat reng reng hi, hung hnih lai a lo inhung ruau mai a. A hung lian zawk phei chu, patling sawmhnih rual pawhin an zawn zawh loh tur khawpa lian hi a ni a. Tin, a tê zawk pawh raw hung lian pangngai tak a ni. Chu thil lo awm ringawt chu, Upa Lalsanga chuan mak a ti ngang mai a, raw hung chungah chuan a han lawn vel a, "Tunge hetiang thil hi ka loah han dah ni, la sawn vat rawh u" a han ti a, hrilhhai angreng takin a hawsan ta a ni. A tukah chuan a chhungte leh mi dangte pawhin an zu en ve a, mak an ti hle a. Nimahse, kar leh Nilaiah chuan vau hrul lamah awn deuh hehu hian a lo awm sawn leh daih mai a. A hmutute chuan mak an tih thu hahipin an sawi a ni.
4) Ramhuaiin a vawm
Mizo upate'n ramhuai hming chi tam tak an neihte zingah lunga mi vawm ching ramhuai hi "dengsuri" an ti deuh kher țhin a, dengsuri chetdan chanchin hi sawi tur tam tak a awm awm e. Chung zingah chuan Kum 1973 bawr chho vela Theiriat khuaah ramhuai chetdan hi tlem han tarlang teh ang. Tu pawi kan sawi em lovang chu maw!!!
Theiriat hi Lunglei town area chhunga awm a ni a. He khuaah hian 1973 kum khan chhungkaw pakhat chenna in chu ramhuaiin zanah leițhilin a vawm ur ur țhin a. A tir lamah chuan a vawm chângkhât-in a vawmna pawh leițhil mai mai a ni a. Mahse, a rei tial tial a, a vawm zing tulh tulh a, a vawmna hmanrua pawh a chelek lian tulh tulh a, zan laiah te hian lungtum kuttum tia dawn dawn hi an sumhmun velah a thlawk fur fur reng mai a ni.
Chhungpui nu ber chuan tlangval hawklak fiamthu tihah a han puh deuh tituai a. An ngamtlak deuh tlangval Chhawnkima chu," i fiamthu a sang lu deuh a ni, kan zo lo mai dawn alawm, a chin tam chi miah loh ang," a han ti a. Ani chuan a tih anih loh thu a han sawi ngial pawhin an awihsak duh tlat lo va. Mahse, khawchhunga Chhawnkima a awmloh lai pawha vawmtu an neih reng takah chuan thil awmdan chu an hrethiam ve țan ta a.
Ramhuai chu a huangtau chho zel a, ni khat phei chu nu ber feh kal tur in ațanga a kalchhuah phat ațangin a vawm țan a, chumi ni phei chuan a vawm nileng ta zak mai a. Lunga vawm mai duhtawk lovin a paikawng ah lungtum a lo hnawh khahsak țun bawk a, losul an hawnglam chu a țhiante chuan a laiah an han kal tir ngial țhin a, mahse a hriatloh hlanin lungtum a lo phur leh nghek mai țhin a, mak tiin an hawi an hawi mai a ni.
Ramhuai vawm lung chu lung mam pel pul leh leh lung phek deuh te a ni tlangpui a, mahse chung lungahte chuan namber a awm deuh zel mai a, namber pasarih, namber pakua inziakte a awm a, tin, kross lem te a lo inziak nuau țhin a, khawchhungah a thang nasa viau nghe nghe a. Kross lemte a awm takah chuan Inti thlaraumi deuhte chuan an han buaipui deuh nak nak țhin a, mahse rei rial lovin an zuzisan leh mai hlawm a.
Țum khat chu khawchhunga pa pakhat hian, an inah lenchilhin, "Ramhuai hnathawh te in ti mai mai a, hei lungah pawh kross te, Pathian number pasarih pawh a chuan vâ hi" a ti a, chutia a sawi lai mek chuan a khup-kep tak maiah lung lian țha lel lawl hian a rawn vawm sawk tehreng ah!!! "Ekhai, Pathian hnathawh a ni lo tawp mai" a ti leh hnuhnawh a.
In neitute chu hmun dangah han riak chhuak thin mahse ramhuai chuan a umzuiin tibuai zel tlat mai a, mahse, mak tak maiin lunga a vawm hian a na ngai miah love an ti. Lunga a rawn vawm chang chuan han țhukhawm laih țhin mahse lung chu an inkarah tak a tla chat chat thin a, chiang taka mihring a vawm fuh lawlh pawhin nâ an ti ngai lem lo a ni. Zan khat pawh fiah tumtute zinga tlangval pakhat chu a ngalah khuar dawk khawpin a vawm a, mahse, "nâ ka ti maih lo nia" a ti mauh mai. Ramhuaiin lunga bungbel a vawm keh rum rum pawhin mihring a den fuh țum chuan a nâ ngai reng reng lo niin an sawi thin.
Theiriat khuaa ramhuai mi vawm ching hian tapchhaka mei an ai lai rengin an vawkchaw chhum so bawrh bawrh lai chu suan thlain, a suantu hmuh theih si lohin a kang lawng lawng a, tui dehna pa thlang ah a nghat khu vung vung thin a, thuka chawbel her lai lehzel pawh a khupsak fo țhin a ni awm e. Vawi khat pawh tapchhaka meilum an ai laiin rappui chung sanga vai bel leh tuibur dawna an hman thin ar ngal ruh sawm bawr vel chu lathlatu hmuh tur awm si lovin meiah a lo intuah vek ringawt mai a, mak an ti kher mai.
Theiriata ramhuai chet duh dan hi a danglam riau mai a, zan an muttui laiin ramhuai chuan an sam a lo phiarsak fo mai a. A phiar duhdan lah chu midang sam nena phiar zawmsak a ni tlat mai bawk a. Chutih rualin a phiarsak nalh thei fû zel a ni awm e. In neitute rei lo tê an han chhin sak chhung pawhin an sam chu a lo phiar zawm hman tlat zel a ni. Tin, ramhuai chuan chhuat laia buhfai theh darh a ching hle bawk a, khawi lam ațanga rawn awm nge tih hriatloh hian chhuat laiah buhfai an ruk leh țawk țhin a, kg -1 an ruh chang pawh a awm țhin niin an sawi.
Vawi khat chu tualchhung upaten " Hawh u, zanah i fiah tak tak teh ang u" an ti a. Tichuan, in chhungah an țhu khat vek a, țhenkhat chu bang nghenga dingin kut an insuih kual vek a, in chung ceiling ah chuan silpoulin an zar vek bawk a; mahse, chuti chung pawh chuan ramhuaiin a vawm bang chuang lova, zan dang zawng aia nasain a vawm ta zawk a.
Tualchhung upaho chuan chu ramhuai chetdan chu an manganpui viau mai a, ramhuai pawh vawi tam tak lo hnawtchhuaktu S. Vanlaiphai bialtu Rev. Aihrânga chu an ko ta ngawt mai a. Mahse, ramhuai chuan a chet a țhulh duh chuang lo va.
He tiang hi thil awmdan a nih avangin tual upate chuan "ramhuaiin in a vawm chuan in chu țhiahin a reh duh" an ti a. Tichuan, khawtlang hruaitute chuan in chu țhiatin, a hmun te an laih zawl sak vek a, in thar an din ta a. In thar a din hnuah ramhuai chu rei vak lo a han che leh a; zawi zawiin a reh hlen ta a ni.
5) Pasaltha Zadala thiltawn mak te
Pasaltha Zadala Hrahsel hi Suakkunga Hrahsel leh Chuaukili, Ralte Kawlnite inkarah 1901 kum khan Mimpui khua-ah a lo piang a, Mimpui khua atangin Țawipui khua-ah an pem a. Mautam țam avangin Thiltlangah kum 1912 khan an pem leh a, Thiltlanga an awm lai hian Kriatian-ah a inpe a; nimahse, a chhungte chu Kristian an la nih ve loh avangin baptisma chan an phal lo va, a nuin a puan a pawhthlaksak a, ruakin baptisma a chang ta a ni. Hetih hun lai hi chuan, Pathian thu awih, Kristiante chu tlang thlir dan pawh a la dang hle a. Pathian thu an awia Kristiana an inpek chuan sa an kap thei tawh dawn lo niin an inngai thin a, chu chu Kristiana inpek an hrehna pakhat chu a ni. Zadala'n baptisma a han chang ta mai chu, a pa chuan, “Fapa ka nei ta lo” a ti hial a ni.
Pasaltha Zadala hi a huaisen tluk zeta thahrui ngah leh chak a ni a, chanchin mak leh ngaihnawm a ngah hle a, J. F. Laldailova phei kha chuan, "Zopa mak" Zadala a ti ngat thin. Mizorama sa awm zawng zawng, sele leh samak tihloh chu a kap kim vek niin an sawi bawk.
Zadala naupan laiin vawikhat chu hripui a leng vak mai a, mi tam tak an thi zawih zawih a. Chutih lai chuan zankhat chu an khaw thirdeng kawm char leikapui sang tak hnuaiah chuan lu kir bep bup, puan dum sina lo ding zun mai chu a hmu ta thut mai a. A zuk hnaih chu a nghawngah reh a lo tum a! Zadala hlau lutuk chu a tlu tawp a, a rak ta chiam mai a. Hripui len vanglai tak anih avangin chhan turin tumah an rawn chhuak ngam lo va, a hnu deuhvah a nu a lo chhuak a, an haw hnu chuan pawnpui hnuaiah a inthawlh a, a hlau lutuk chu a khur a khur ta mai a.
A hnu deuhvah an kawmchhak pa, Pahauva pa chu meichher chhi-in a lo chhuak ve a, mahse engmah an hmu lo va. Chutih rualin, Pahauva nu chu a lo nâ viau mai hi a lo ni a, chumi zan vek khuanhmasa hma deuhah a thi ta a ni. Pahauva nu chu nu lian pui, lu kir bep bup leh puan dum sin reng mai hi a ni a, Zadala khawih tumtu chu, “Pahauva nu thlarau a ni” an ti ta a. Zadala chuan, “Hlauhawm ka tawn tawh azawngah ka la hlau ber a ni” a ti hial.
Vawikhat chu, Ngiauzawlah rah thlan thangthleng an kam a, an zu en chuan thinga an rahbi tukah a kinin an sava awh lu bung chu a lo indah thliah mai a! mak an ti hle a. Chutah, chawmzil bul vel chu hel chungin sechal awn ri ang chiah hian a rawn awn ta ruah ruah mai a. Ngun taka a ri rawn chhuahna an bih pawhin engmah an hmu thei si lo. A thawm erawh a nâ fû thung si a, a thawm nat dan chu sechal insi thawm ang a ni, an ti.
Lungrang-a an awm laiin zawlbuk chhak kawnah Lianṭhiauva a awm a. Zan khat chu a in chu chhe vek tur leh thlawk bo hial tur ang hian a nghing ta lawih lawih mai a. A kawmchar lamah Padinga a awm a, a kawt lamah Zawngbula pa a awm bawk a, an tlanchhuak a, an au chul va. Vawilehkhatah an ar chu an rak a, a bawm chawpin vanlamah engin emaw a khai chho ta a, ar chu an chiap chho chuah chuah mai a ni. A țhen zawlbuk chung lamah, a țhen Thiltlang lamah an iak chho ta vawn vawn mai a.Chu chu ar khai an ti a, mihring han tihtheih chi ziazang a ni si lo, thil mak tak zawng a ni ngei mai.
Zawlbuk kawmchar zawlah hian zuang kung hi a ding a. Tuk khat chu chumi zawlah chuan thum deuh mai hian ‘Ti ti ik ik’ a rawn ti ta hlut hlut mai a. Tlangval an chhuak khawm a, an hual ta a. A khuanna lai chu an hual ping tlatin an hria a, mahse an hual pawm lamah chuan “ ti-ti-ik-ik” a ti leh dut dut thin a, vawi tam fe an hual pawhin an hual fuh theih miah lo va, ramhuai khuangah an puh ta ber a ni.
Pasaltha Zadala te chuan Kum 1921 khan Khunghlum an zuan a, Hlawnpar ram an nei a, chu ram chu ram hrâng an ti thin reng a. Zan khat chu an thlamah an riak khawm a, Khawlliana te, Hrangzachhinga te pawh an tel a. Mei an tithim a, namthlak pawh an khar vek a. Vawilehkhatah an thlam chhungah chuan ruah a sur ta tlat mai a. A pa chuan, “ Thlam chhunga ruah sur thu a awm lo” a ti a, a tho va, mei a han chhem eng chu an thlam chhuat zawng zawng chu thi hian a lo khat nuai mai a, an puanthuah chungahte chuan thikhar kezungpui tiat tiat hi a lo let phung mai bawk a. Ramhuai thi theh an tih hi niin an ring ta ber a ni.
Vawi khat chu Thanghulha a thi dawn a, a fate an meng rimin an chau tawh bawk a, an muhil vek a. Zadala chauhvin a kuah a, a hnukchah dawn țep chuan a eng pup a! Liantawna te leikaa paho țhukhawm chuan, “ E khu!, Thanghulha chhawihfa a thlawk chhuak ta” an ti lawng lawng ri hi Zadala chuan a hria a, dam lo chu a hnuk a chat nghal ta a ni.
Zan khat chu Vawka leh a nau Khartunga chu Rothianga te lovah an riak dawn a. Khaw en lai chuan vau-ah hian vawkte nguk nguk hi an hria a. Khua a lo thim chuan thlam hnuaiah an lo lut a, an nguk ta tluar tluar mai a. Chhuat zawnah te hian an hmui an rawn rawlh a, an thaw ri suk suk thin a. A nau chuan a hlau ta hle mai a, Chalhlira te thlamah a zan a zan chuan an insawn ta a. A nau chu a dam lo va, rei loteah a thi ta a ni.
Rothianga pa Khuanghnuna chu ni tlak hnu hian a thi dawn a, an kil laih mai a. Vawilehkhatah a tho thut a, a fate chuan, “ Ka pa! , ka pa!” an ti a, nem mut an han tum thin a, an thei ta hauh lo mai a. Dam lo thi tep tawh si chu a hawi a, a nui ang chuai chuai a “ Naktuk ni chhuahah kan kal ang” a ti a, a nui chuai chuai reng mai a, a mu duh tawh hauh lo. A tuk ni chhuah chuan a thi ve ta a ni.
Lal thlanpui ațanga Chalkai pang chu inep at hi a ni a. Chalkai pangah chuan leipui hi a awm a, thlan atang chuan an thlir țuai hlawm a. Leipuiah chuan nula leh tlangval insual an hmu ta a. Nula chhan tur chuan tlangvalho an tlan ta vang vang a. Leipui an va thlen chuan tumah an va hmu si lo va. Pitar pakhat hian bal a lo cho va, pitar pawh chuan tumah a hmu bawk si lo va. Chu pitar chu a hnu lawkah chuan a thi ta nghe nghe a, a thlarau ramhuaiin a sual niin an ring ta ber a ni.
Vawikhat chu Lalhlupa te inah an riak a. Chumi zan chuan, an fanu Aitawrhi, naupang vak thei chauh hi a dam lo a lo ni a, chu chu hre lovin zanah chuan an mu ta a. An han mu fel chiah chu naute lu hi chhuat laiah chuan a rawn sawt ta hleu hleu mai a. Zadala awmah tak a rawn bei ta chat mai a! Zadala chuan “ Ka va han hlau awm hlei lo em, naupang mai mai” a ti rilru a. Chumi hnu chuan a beng khinghnihah hian a han pawt ta a, naute lu chuan ban te kha a lo nei ta a ni ang chu,“ Ka va hlau chuang awm hlei lo em” a la ti a. Nakinah chuan Zadala hnar-ah tak chuan naute lu chuan a seh ta vak mai a, a han thing a, a na ti lutuk chu Zadala chu a rak nasa ta mai a. An pi chuan , “Eng nge ni, eng nge ni?” a rawn ti chul a. Zadala chuan “Engmah ni lo ve, ka mu sual alawm maw le” a ti mai a. A tuk khua a thim chauh tihah chu naupang chu a thi ta a ni.
Vawi khat chu Zadala te kawmthlangah hian hmeithai nufa Pari te an awm a, Zan khat chu thim hlimah Zadala hi a mu zal a. Chutih lai chuan Pari te ar chu an rak ta chuah chuah mai a, an zu en thin a, ar chu an lo him pial si a. Chutiang reng reng chuan Pari chuan ar-in chu țum thum ngawt a zu en thin a, mak a ti viau mai a. Nakinah chuan Zadala chu a mut hmun ațangin a rawn tho chhuak ta a, ani chuan,"Pari ar ka zen a, an lo tlan chhuah veleh kawmhnuai thim chinah ka biru zel sia" a ti ta hlawl mai a ni. Pari chuan Zadala damlaitha neih thu a hriat chuan mak a ti kher mai.
6) Mahni thla hmutu Roliana
Rambuai tan tirh lai vel kha a ni a. Hnahlan khuaa Pu Sawivela fapa Roliana chu tuiûm tur zawngin an lo vauah a ramvak a.
Khatih hunlai kha chuan MNF sipaite kha ramhnuai lamah an che na viau thin a. Vai Sipai-ho an lambun thawm hriat tur a awm fo a, tualchhung mipui pawhin an retheih phah thin hle a. Ramvah chu sawiloh tualchhung khawi ila han teivah pawh kha fimkhur viau a țul a.
Roliana tuiûm zawng ramvak chu an lo vaua thing tlu-kar chungah a han chuangkai a, thlang lama rawhung a thlir lai chuan a dinna piah deuha mual pangper atang chuan mihring khuh kharh thawm hi a rawn ri a. Chu khuh ri chu ama khuh ri nen inang tlatin a hria a, a lo thlen phei hun nghakin thing hlimah langsar lutuk lovin a țhu mai a. Nakinah chuan khuh ri rawn chhuahna lama tul pik chu a che ang lawih lawih a, pik ațang chuan amah Roliana ang chiah hi a rawn chhuak ta mai a! a kimtlang leh pianzia, a silhfen inbel thlengin a inang vek mai a. An Iptepui ah leh a hrui suih chhin dan thlengin danglamna a awm hauh lo bawk a. Chu Roliana thla chu Roliana țhutna thlang mual pangpera kawng ruh hluiah chuan a kal liam ta a ni.
Roliana chuan mak a ti hle a, awm nuam pawhin a awm lo va. In a thlen chuan a chhungte hnenah a sawi nghe nghe a, mahse, a chhungte chuan thil hmuh sual palh mai maiah an puhsak ta a. Nimahse, Roliana chuan mak deuh maiin chumi zan vek chuan ar sa a eisual a, a pum a na vak a, rei lo teah a thi ta mai a ni.
Tun țum atan chuan duhtawk leh rih phawt ila, lehpekah kan chhiar leh dawn nia. I chhiar chhuah avangin ka lawm lutuk e.
Mumal taka sakhaw kawngkal kan zawh hnu pawh hian kan ram leh kan khawtlang nun ngeiah ramhuai hnathawh chanchin hi sawi tur a tam mai a. Chung ramhuai hnathawh țhenkhat chu tlan paha lawrkhawm den den kan tum dawn a ni.
1) Mahni thla kaptu Chalkhuma
Mahni thla ngei han kah teh tlat mai chu thil mak huanga han rinluh loh chi niin a lang tlat lo. Mahni thla silaia kaptu an awm laiin ramhuaiin mihring zawk a kah takte chanchin pawh hriat tur a la awm cheu mai.
Kum 1970 chho vel khan vawi khat chu Thingsai khuaa Thangruma te pafa chu Tuichirh ramah an ramvak a. Chul rama mi thlamah meizuk siamin an chawl a, kal an han siam leh chiah chu khawi emaw lai atang hian silai a rawn puak ta dur mai a, Thangruma chuan a âwm chu rawn deng dawtin a hria a, thlam thlang lamah a kat thla nawk hial a, tin, a silai kawm pawh a keh țhawt nghe nghe a ni. Chutih rualin an silai erawh a puak hauh si lo va, mak an ti kher mai.
Thangruma chuan a awm chu na a ti hle mai a, in an thlen hnu phei chuan a áwm chu mei kan ang mai hian a durh sen țuak tawh a, damdawia a enkawl fê pawhin a dam hleithei ta reng reng lo va. A nâ a zual chang phei chuan chechang thei lovin a pum tluk dêr thin a, kum khat hnuah a thihpui ta nge nge a, vawiin thleng hian chu lai ram chu "Ramhuai kah mual" an ti țhin. Thangruma ramhuaiin an kah dawn zan hian mutmu hmu mang lovin sazuin a sehin a chhaih zankhua zak a ni an ti thin.
Tin, mahni thla kah chanchin pawh hriat tur a awm tho mai. Chhim biala silai kap thiam ber nia an sawi pasaltha Hlunsanga pawh khan sakhi a kahna lamah ama thla ngei a kap niin an sawi tlat mai bawk. An sawi dan chuan, an bete changchawr chu sakhiin a tlan țhin a. Chu sakhi chu a chang ta a. Sakhi chu a rawn chhuak a, a han kap a, a zuang ta zawk mai a. Hmanhmawh takin sakhi awmna lamah chuan a tlan phei thuai a. Mahse, sakhi awmna hmunah chuan ama dawhkilh tlawng hi hmuh tur a lo a.
Chumi ni ațang chuan sa lama a kut a chawlh mai bakah dam țhat ni a nei thei ta reng reng lo va. Ngawr natnain a tlakbuak zui a, rei lovah a thi ta nge nge a ni. Upa-ho chuan pasaltha Hlunsanga sakhi kah kha, sakhi pangngai ni lovin, amah Hlunsanga thla zawk niin an sawi tlat mai bawk. Pasaltha Hlunsanga hi, tlawm ve lo Lalnu Ropuiliani Pasalțha huaisen te zinga mi a ni nghe nghe.
Kum 1981 khan Chalkhuma leh Thangchhina chu tuipang ramah silai nen an ramchhuak a. Chu tih lai chuan Chalkhuma nu chu ngawr anih avangin chumi țuma an ram chhuah țum pawh chuan hauhuk kah tur an melh deuh reng a. Ruam rai hmun an thleng a, charpui kung lian tak chungah hian hauhuk chal hi a lo țhu hlun mai a, Chalkhuma chuan a han kap zawt mai a, hauhuk chuan che lo chang lo hian a rawn thlir reng tho a, Chalkhuma bawk chuan a han kap nawn leh a, hauhuk chu a tla hlawm tawp a. Mahse, Chalkhuma chuan a awm chhung chu sa deuh vung vung hian a hria a, an hawn kawngah te chuan a chhawl a hal em em a. In an thlen hnuah tui an pe a, tui a in zawh rual chuan a hmel a rawn dâng nghal sâwp sâwp a. A chatthla chu a ni nghal der mai a. An hauhuk hawn pawh chu a zan azanin an huanah an phum nghal chuk chuk mai a ni. Upa Haungura chuan Chalkhuma pa hnenah, "Chalkhuma hian ama thla a kap a nih ka ringhlel miah lo, ama thla ngei kaptu Vanruala thihdan nen khan an awm dan hi a danglam hauh lo," a ti mauh mai.
2) Thing huai nei kittu Chaldailova te
Hmanlai Mizo upate chuan Bung kung chang ni lo, thingkung naran pawh diar vet aia a len tawh chuan huai a nei duh an lo ti a, a dik thei viau awm e.
Kum 1960 nipui lai khan Lungler khuaa Chaldailova leh Biakhrea te chuan Tuichirh rama ngiau kung pakhat chu khuai a kai avangin kih an tum a, chu ngiau chu a len lam pawh se chal tia deuh thaw khawpa lian hi a ni a. Mahse, an khaw upaho chuan a thing kit kher lova meichher nena la mai tura an tih ngial pawhin kih an tum chu an țhulh duh chuang lo va.
Ni khat kutthlak maia han tlu thei chi a nih loh avangin Chaldailovate țhiandun chu riakin an thawkchhuak a. A hmun an thlen chuan an thing kih tur chu an han belchiang a, khuai lah chu zar tin maiah chuan an uai thlek thluk mai si a, an phur kher mai.
Zanah chuan thla a eng ut mai a. An riahbuk zar chu ngiau zar chuan a zap pha fuai a, zan an han mu a, an muhil dawn siar siar tihah ngiau thing zâr chu a lo tla duai duai thin a; mahse lei a thleng si thin lo va, a ngaihna an hre lo hle mai a. A khattawkin thing zâr chu a lo tla leh thin a, riahbuk an sawn ta ngawt mai a ni. A tukah chuan thing chu hah hnapin an han chek a, ni hnih an cheh hnu chuan a tlu dawn a, a hnuk a inpawh rik tuar tuar rual chuan naupang țap vawn vawn thawm te, vawk ngek ruai ruai thawm leh ar khuang thawmte a ri ta chuah chuah mai a, chung thawm chu an khua Lungler lam panin an ri kal ruah ruah a, Chaldailova te țhiandun chuan mak an ti ngang mai a.
An thing kih ler lam chu kawrah a in kham kai ruah a, khaw thim hma ngeia khuai thlar chu hleh zawh hman vek an tum a; mahse, khuai thlar an zai thla țan chauh tihah Biakhrea chuan an chungah chhiatna engemaw tak rawn thleng thut dawn ni hian a hre ta tlat mai a, a thauvah a man a, a chem pawh a lek kang zo ta lo va, a khur a khur ta mai a. An țhiandun chuan hmanhmawh takin khuaah an hawng a, in an thlen chuan Biakhrea chu a nâ nghal char char a, a sam pawh a tla kawlh lo chauh a. An mangang chuan vawkin a thla an hualsak a, mahse, an thlahual zanah vek chuan thlabar lutukin a thi ta nge nge a ni.
Chaldailova pawh a na viau a, mumang rapthlak pui pui a mang țhin a. An țhenawmte chuan Chaldailova te in chhungah thawm mak tak tak an hre thin a. Thing tlu ri dur dur thawm te, hrei chek chawrh chawrh ri te, naupang țap thawmte an hre fo a. Chaldailova damlo chu a zual zel a, amah pawhin dam leh pawh a duh tawh lo hial a.
Dawn khuaa aienthiam Vanchema chuan, a hrepui zawng hmu ula a lo dam leh mai ang, a lo ti a. Tichuan an thing kihna hmuna Chaldailova hrepui zawng turin tlangval huaisen deuh an tirchhuak a. Mahse, tlangvalho an zuk thlen chuan mak tak maiin an thing kih ngiau kung chu a zar chawpa a bo mai bakah Chaldailova hrepui reng reng hmuh tur a awm lo va. An thing chehna har erawh a lo vum rui tho si a, chuti khawpa thing lian chu tuma han zawn zawh chi a ni hauh si lo. mak an ti kher mai.
Chaldailova chu khumbeta a nat hrep hnuah, 1960 kum tawp lam khan a thi ta a ni. A hrepui an zawn țuma tlangval hoin an thingchehna har iptepui khat zet an hawn chu, kum 1981 thleng khan a unapa Pu Hrangkhama'n hmuh theihin a kawl țha a; mahse, 1981 kum nipui laia an in a kan țumin an bungraw kangral zingah a kang ral ta vek a ni.
3) Ramhuai hnathawh mak țhenkhat
a) Kum 1952 khan, Pu Siama-Sih kam a Mual bung bulah Pi Saptawii te chuan leipui an nei hlawm a. Pi Saptawii te bektê zarna bulah chuan thingtuluang lian fê hi a kham phei zawngin a mu ngut mai a. Chang khama an hman leivung dawltu a nih avangin a zat ve dawn chu leiah a inphum nghe nghe a. Nimahse, chu thingtuluang chu, zan khat thilthu-ah a lo bo daih ringawt mai a ni. A lumna leh a tlengna hnuhma hmuh tur a awm miah lo va. Miin an la a ni ang e, han tih turin, mi pahnih thum tan pawh han lak zawh mai mai mi lah a ni lo va. Tin, thing-har leh mihring hnuhma awm reng reng hmuh tur a awm hauh bawk si lo. A lan danah chuan, chung lam atanga hnehsawh taka lak bo daih a ang ber awm e. Chu lai chheh vela leipui nei ho chuan mak an ti kher mai. Mi tamzawk chuan ramhuaiin an chawi bo ta daih niin an ngai hlawm a ni.
b) Kum 1968 khan chu lai mual bung bul bawk chu Pu Raltawna'te chhungin leipui atan an nei leh a. Țum khat chu favang laiin an lo lu lam ațang chuan thingluang ui pum tia vel zet hi a rawn tleng thla a, thlai leh buhte tichhe miah lovin a tleng zel a, an lo mawnga zawlah te pawh a tleng zel mai a, lo mawnga Pu Siama Sih kawr bul, a awih laiah a ding ta chauh a ni. He thil hi, hmun zal leh zawl laia ding mai lova a tleng tlang zel mai hi thil mak tak a tling a, titu awm lo chuan zawl hi han tleng tlangna chi rual a ni si lo. A hmutute chuan mak an ti hle a, chak taka nawr kaltu a awm a ni, an ti tawp mai a ni.
c) Kum 2006 khan, Hliappui rama Hmawng Sih ram chu lo atan an țheh a. Tuimarul lui kam chu Upa Lalsangate'n an pawm a; mahse, chap kang țha lo ngang a ni a, buh hmun atan mual khat chiah an nei a. An lo hrula mual khat erawh chu a kang țhat avangin thlai hmun atan an siam belh a. Tichuan, July ni 9, Ningani tlaiah Upa Lalsanga chu thlai rah lo turin a feh a, thlai hmun a thlen chuan, raw hung lian zet mai, kar thar tih hriat reng reng hi, hung hnih lai a lo inhung ruau mai a. A hung lian zawk phei chu, patling sawmhnih rual pawhin an zawn zawh loh tur khawpa lian hi a ni a. Tin, a tê zawk pawh raw hung lian pangngai tak a ni. Chu thil lo awm ringawt chu, Upa Lalsanga chuan mak a ti ngang mai a, raw hung chungah chuan a han lawn vel a, "Tunge hetiang thil hi ka loah han dah ni, la sawn vat rawh u" a han ti a, hrilhhai angreng takin a hawsan ta a ni. A tukah chuan a chhungte leh mi dangte pawhin an zu en ve a, mak an ti hle a. Nimahse, kar leh Nilaiah chuan vau hrul lamah awn deuh hehu hian a lo awm sawn leh daih mai a. A hmutute chuan mak an tih thu hahipin an sawi a ni.
4) Ramhuaiin a vawm
Mizo upate'n ramhuai hming chi tam tak an neihte zingah lunga mi vawm ching ramhuai hi "dengsuri" an ti deuh kher țhin a, dengsuri chetdan chanchin hi sawi tur tam tak a awm awm e. Chung zingah chuan Kum 1973 bawr chho vela Theiriat khuaah ramhuai chetdan hi tlem han tarlang teh ang. Tu pawi kan sawi em lovang chu maw!!!
Theiriat hi Lunglei town area chhunga awm a ni a. He khuaah hian 1973 kum khan chhungkaw pakhat chenna in chu ramhuaiin zanah leițhilin a vawm ur ur țhin a. A tir lamah chuan a vawm chângkhât-in a vawmna pawh leițhil mai mai a ni a. Mahse, a rei tial tial a, a vawm zing tulh tulh a, a vawmna hmanrua pawh a chelek lian tulh tulh a, zan laiah te hian lungtum kuttum tia dawn dawn hi an sumhmun velah a thlawk fur fur reng mai a ni.
Chhungpui nu ber chuan tlangval hawklak fiamthu tihah a han puh deuh tituai a. An ngamtlak deuh tlangval Chhawnkima chu," i fiamthu a sang lu deuh a ni, kan zo lo mai dawn alawm, a chin tam chi miah loh ang," a han ti a. Ani chuan a tih anih loh thu a han sawi ngial pawhin an awihsak duh tlat lo va. Mahse, khawchhunga Chhawnkima a awmloh lai pawha vawmtu an neih reng takah chuan thil awmdan chu an hrethiam ve țan ta a.
Ramhuai chu a huangtau chho zel a, ni khat phei chu nu ber feh kal tur in ațanga a kalchhuah phat ațangin a vawm țan a, chumi ni phei chuan a vawm nileng ta zak mai a. Lunga vawm mai duhtawk lovin a paikawng ah lungtum a lo hnawh khahsak țun bawk a, losul an hawnglam chu a țhiante chuan a laiah an han kal tir ngial țhin a, mahse a hriatloh hlanin lungtum a lo phur leh nghek mai țhin a, mak tiin an hawi an hawi mai a ni.
Ramhuai vawm lung chu lung mam pel pul leh leh lung phek deuh te a ni tlangpui a, mahse chung lungahte chuan namber a awm deuh zel mai a, namber pasarih, namber pakua inziakte a awm a, tin, kross lem te a lo inziak nuau țhin a, khawchhungah a thang nasa viau nghe nghe a. Kross lemte a awm takah chuan Inti thlaraumi deuhte chuan an han buaipui deuh nak nak țhin a, mahse rei rial lovin an zuzisan leh mai hlawm a.
Țum khat chu khawchhunga pa pakhat hian, an inah lenchilhin, "Ramhuai hnathawh te in ti mai mai a, hei lungah pawh kross te, Pathian number pasarih pawh a chuan vâ hi" a ti a, chutia a sawi lai mek chuan a khup-kep tak maiah lung lian țha lel lawl hian a rawn vawm sawk tehreng ah!!! "Ekhai, Pathian hnathawh a ni lo tawp mai" a ti leh hnuhnawh a.
In neitute chu hmun dangah han riak chhuak thin mahse ramhuai chuan a umzuiin tibuai zel tlat mai a, mahse, mak tak maiin lunga a vawm hian a na ngai miah love an ti. Lunga a rawn vawm chang chuan han țhukhawm laih țhin mahse lung chu an inkarah tak a tla chat chat thin a, chiang taka mihring a vawm fuh lawlh pawhin nâ an ti ngai lem lo a ni. Zan khat pawh fiah tumtute zinga tlangval pakhat chu a ngalah khuar dawk khawpin a vawm a, mahse, "nâ ka ti maih lo nia" a ti mauh mai. Ramhuaiin lunga bungbel a vawm keh rum rum pawhin mihring a den fuh țum chuan a nâ ngai reng reng lo niin an sawi thin.
Theiriat khuaa ramhuai mi vawm ching hian tapchhaka mei an ai lai rengin an vawkchaw chhum so bawrh bawrh lai chu suan thlain, a suantu hmuh theih si lohin a kang lawng lawng a, tui dehna pa thlang ah a nghat khu vung vung thin a, thuka chawbel her lai lehzel pawh a khupsak fo țhin a ni awm e. Vawi khat pawh tapchhaka meilum an ai laiin rappui chung sanga vai bel leh tuibur dawna an hman thin ar ngal ruh sawm bawr vel chu lathlatu hmuh tur awm si lovin meiah a lo intuah vek ringawt mai a, mak an ti kher mai.
Theiriata ramhuai chet duh dan hi a danglam riau mai a, zan an muttui laiin ramhuai chuan an sam a lo phiarsak fo mai a. A phiar duhdan lah chu midang sam nena phiar zawmsak a ni tlat mai bawk a. Chutih rualin a phiarsak nalh thei fû zel a ni awm e. In neitute rei lo tê an han chhin sak chhung pawhin an sam chu a lo phiar zawm hman tlat zel a ni. Tin, ramhuai chuan chhuat laia buhfai theh darh a ching hle bawk a, khawi lam ațanga rawn awm nge tih hriatloh hian chhuat laiah buhfai an ruk leh țawk țhin a, kg -1 an ruh chang pawh a awm țhin niin an sawi.
Vawi khat chu tualchhung upaten " Hawh u, zanah i fiah tak tak teh ang u" an ti a. Tichuan, in chhungah an țhu khat vek a, țhenkhat chu bang nghenga dingin kut an insuih kual vek a, in chung ceiling ah chuan silpoulin an zar vek bawk a; mahse, chuti chung pawh chuan ramhuaiin a vawm bang chuang lova, zan dang zawng aia nasain a vawm ta zawk a.
Tualchhung upaho chuan chu ramhuai chetdan chu an manganpui viau mai a, ramhuai pawh vawi tam tak lo hnawtchhuaktu S. Vanlaiphai bialtu Rev. Aihrânga chu an ko ta ngawt mai a. Mahse, ramhuai chuan a chet a țhulh duh chuang lo va.
He tiang hi thil awmdan a nih avangin tual upate chuan "ramhuaiin in a vawm chuan in chu țhiahin a reh duh" an ti a. Tichuan, khawtlang hruaitute chuan in chu țhiatin, a hmun te an laih zawl sak vek a, in thar an din ta a. In thar a din hnuah ramhuai chu rei vak lo a han che leh a; zawi zawiin a reh hlen ta a ni.
5) Pasaltha Zadala thiltawn mak te
Pasaltha Zadala Hrahsel hi Suakkunga Hrahsel leh Chuaukili, Ralte Kawlnite inkarah 1901 kum khan Mimpui khua-ah a lo piang a, Mimpui khua atangin Țawipui khua-ah an pem a. Mautam țam avangin Thiltlangah kum 1912 khan an pem leh a, Thiltlanga an awm lai hian Kriatian-ah a inpe a; nimahse, a chhungte chu Kristian an la nih ve loh avangin baptisma chan an phal lo va, a nuin a puan a pawhthlaksak a, ruakin baptisma a chang ta a ni. Hetih hun lai hi chuan, Pathian thu awih, Kristiante chu tlang thlir dan pawh a la dang hle a. Pathian thu an awia Kristiana an inpek chuan sa an kap thei tawh dawn lo niin an inngai thin a, chu chu Kristiana inpek an hrehna pakhat chu a ni. Zadala'n baptisma a han chang ta mai chu, a pa chuan, “Fapa ka nei ta lo” a ti hial a ni.
Pasaltha Zadala hi a huaisen tluk zeta thahrui ngah leh chak a ni a, chanchin mak leh ngaihnawm a ngah hle a, J. F. Laldailova phei kha chuan, "Zopa mak" Zadala a ti ngat thin. Mizorama sa awm zawng zawng, sele leh samak tihloh chu a kap kim vek niin an sawi bawk.
Zadala naupan laiin vawikhat chu hripui a leng vak mai a, mi tam tak an thi zawih zawih a. Chutih lai chuan zankhat chu an khaw thirdeng kawm char leikapui sang tak hnuaiah chuan lu kir bep bup, puan dum sina lo ding zun mai chu a hmu ta thut mai a. A zuk hnaih chu a nghawngah reh a lo tum a! Zadala hlau lutuk chu a tlu tawp a, a rak ta chiam mai a. Hripui len vanglai tak anih avangin chhan turin tumah an rawn chhuak ngam lo va, a hnu deuhvah a nu a lo chhuak a, an haw hnu chuan pawnpui hnuaiah a inthawlh a, a hlau lutuk chu a khur a khur ta mai a.
A hnu deuhvah an kawmchhak pa, Pahauva pa chu meichher chhi-in a lo chhuak ve a, mahse engmah an hmu lo va. Chutih rualin, Pahauva nu chu a lo nâ viau mai hi a lo ni a, chumi zan vek khuanhmasa hma deuhah a thi ta a ni. Pahauva nu chu nu lian pui, lu kir bep bup leh puan dum sin reng mai hi a ni a, Zadala khawih tumtu chu, “Pahauva nu thlarau a ni” an ti ta a. Zadala chuan, “Hlauhawm ka tawn tawh azawngah ka la hlau ber a ni” a ti hial.
Vawikhat chu, Ngiauzawlah rah thlan thangthleng an kam a, an zu en chuan thinga an rahbi tukah a kinin an sava awh lu bung chu a lo indah thliah mai a! mak an ti hle a. Chutah, chawmzil bul vel chu hel chungin sechal awn ri ang chiah hian a rawn awn ta ruah ruah mai a. Ngun taka a ri rawn chhuahna an bih pawhin engmah an hmu thei si lo. A thawm erawh a nâ fû thung si a, a thawm nat dan chu sechal insi thawm ang a ni, an ti.
Lungrang-a an awm laiin zawlbuk chhak kawnah Lianṭhiauva a awm a. Zan khat chu a in chu chhe vek tur leh thlawk bo hial tur ang hian a nghing ta lawih lawih mai a. A kawmchar lamah Padinga a awm a, a kawt lamah Zawngbula pa a awm bawk a, an tlanchhuak a, an au chul va. Vawilehkhatah an ar chu an rak a, a bawm chawpin vanlamah engin emaw a khai chho ta a, ar chu an chiap chho chuah chuah mai a ni. A țhen zawlbuk chung lamah, a țhen Thiltlang lamah an iak chho ta vawn vawn mai a.Chu chu ar khai an ti a, mihring han tihtheih chi ziazang a ni si lo, thil mak tak zawng a ni ngei mai.
Zawlbuk kawmchar zawlah hian zuang kung hi a ding a. Tuk khat chu chumi zawlah chuan thum deuh mai hian ‘Ti ti ik ik’ a rawn ti ta hlut hlut mai a. Tlangval an chhuak khawm a, an hual ta a. A khuanna lai chu an hual ping tlatin an hria a, mahse an hual pawm lamah chuan “ ti-ti-ik-ik” a ti leh dut dut thin a, vawi tam fe an hual pawhin an hual fuh theih miah lo va, ramhuai khuangah an puh ta ber a ni.
Pasaltha Zadala te chuan Kum 1921 khan Khunghlum an zuan a, Hlawnpar ram an nei a, chu ram chu ram hrâng an ti thin reng a. Zan khat chu an thlamah an riak khawm a, Khawlliana te, Hrangzachhinga te pawh an tel a. Mei an tithim a, namthlak pawh an khar vek a. Vawilehkhatah an thlam chhungah chuan ruah a sur ta tlat mai a. A pa chuan, “ Thlam chhunga ruah sur thu a awm lo” a ti a, a tho va, mei a han chhem eng chu an thlam chhuat zawng zawng chu thi hian a lo khat nuai mai a, an puanthuah chungahte chuan thikhar kezungpui tiat tiat hi a lo let phung mai bawk a. Ramhuai thi theh an tih hi niin an ring ta ber a ni.
Vawi khat chu Thanghulha a thi dawn a, a fate an meng rimin an chau tawh bawk a, an muhil vek a. Zadala chauhvin a kuah a, a hnukchah dawn țep chuan a eng pup a! Liantawna te leikaa paho țhukhawm chuan, “ E khu!, Thanghulha chhawihfa a thlawk chhuak ta” an ti lawng lawng ri hi Zadala chuan a hria a, dam lo chu a hnuk a chat nghal ta a ni.
Zan khat chu Vawka leh a nau Khartunga chu Rothianga te lovah an riak dawn a. Khaw en lai chuan vau-ah hian vawkte nguk nguk hi an hria a. Khua a lo thim chuan thlam hnuaiah an lo lut a, an nguk ta tluar tluar mai a. Chhuat zawnah te hian an hmui an rawn rawlh a, an thaw ri suk suk thin a. A nau chuan a hlau ta hle mai a, Chalhlira te thlamah a zan a zan chuan an insawn ta a. A nau chu a dam lo va, rei loteah a thi ta a ni.
Rothianga pa Khuanghnuna chu ni tlak hnu hian a thi dawn a, an kil laih mai a. Vawilehkhatah a tho thut a, a fate chuan, “ Ka pa! , ka pa!” an ti a, nem mut an han tum thin a, an thei ta hauh lo mai a. Dam lo thi tep tawh si chu a hawi a, a nui ang chuai chuai a “ Naktuk ni chhuahah kan kal ang” a ti a, a nui chuai chuai reng mai a, a mu duh tawh hauh lo. A tuk ni chhuah chuan a thi ve ta a ni.
Lal thlanpui ațanga Chalkai pang chu inep at hi a ni a. Chalkai pangah chuan leipui hi a awm a, thlan atang chuan an thlir țuai hlawm a. Leipuiah chuan nula leh tlangval insual an hmu ta a. Nula chhan tur chuan tlangvalho an tlan ta vang vang a. Leipui an va thlen chuan tumah an va hmu si lo va. Pitar pakhat hian bal a lo cho va, pitar pawh chuan tumah a hmu bawk si lo va. Chu pitar chu a hnu lawkah chuan a thi ta nghe nghe a, a thlarau ramhuaiin a sual niin an ring ta ber a ni.
Vawikhat chu Lalhlupa te inah an riak a. Chumi zan chuan, an fanu Aitawrhi, naupang vak thei chauh hi a dam lo a lo ni a, chu chu hre lovin zanah chuan an mu ta a. An han mu fel chiah chu naute lu hi chhuat laiah chuan a rawn sawt ta hleu hleu mai a. Zadala awmah tak a rawn bei ta chat mai a! Zadala chuan “ Ka va han hlau awm hlei lo em, naupang mai mai” a ti rilru a. Chumi hnu chuan a beng khinghnihah hian a han pawt ta a, naute lu chuan ban te kha a lo nei ta a ni ang chu,“ Ka va hlau chuang awm hlei lo em” a la ti a. Nakinah chuan Zadala hnar-ah tak chuan naute lu chuan a seh ta vak mai a, a han thing a, a na ti lutuk chu Zadala chu a rak nasa ta mai a. An pi chuan , “Eng nge ni, eng nge ni?” a rawn ti chul a. Zadala chuan “Engmah ni lo ve, ka mu sual alawm maw le” a ti mai a. A tuk khua a thim chauh tihah chu naupang chu a thi ta a ni.
Vawi khat chu Zadala te kawmthlangah hian hmeithai nufa Pari te an awm a, Zan khat chu thim hlimah Zadala hi a mu zal a. Chutih lai chuan Pari te ar chu an rak ta chuah chuah mai a, an zu en thin a, ar chu an lo him pial si a. Chutiang reng reng chuan Pari chuan ar-in chu țum thum ngawt a zu en thin a, mak a ti viau mai a. Nakinah chuan Zadala chu a mut hmun ațangin a rawn tho chhuak ta a, ani chuan,"Pari ar ka zen a, an lo tlan chhuah veleh kawmhnuai thim chinah ka biru zel sia" a ti ta hlawl mai a ni. Pari chuan Zadala damlaitha neih thu a hriat chuan mak a ti kher mai.
6) Mahni thla hmutu Roliana
Rambuai tan tirh lai vel kha a ni a. Hnahlan khuaa Pu Sawivela fapa Roliana chu tuiûm tur zawngin an lo vauah a ramvak a.
Khatih hunlai kha chuan MNF sipaite kha ramhnuai lamah an che na viau thin a. Vai Sipai-ho an lambun thawm hriat tur a awm fo a, tualchhung mipui pawhin an retheih phah thin hle a. Ramvah chu sawiloh tualchhung khawi ila han teivah pawh kha fimkhur viau a țul a.
Roliana tuiûm zawng ramvak chu an lo vaua thing tlu-kar chungah a han chuangkai a, thlang lama rawhung a thlir lai chuan a dinna piah deuha mual pangper atang chuan mihring khuh kharh thawm hi a rawn ri a. Chu khuh ri chu ama khuh ri nen inang tlatin a hria a, a lo thlen phei hun nghakin thing hlimah langsar lutuk lovin a țhu mai a. Nakinah chuan khuh ri rawn chhuahna lama tul pik chu a che ang lawih lawih a, pik ațang chuan amah Roliana ang chiah hi a rawn chhuak ta mai a! a kimtlang leh pianzia, a silhfen inbel thlengin a inang vek mai a. An Iptepui ah leh a hrui suih chhin dan thlengin danglamna a awm hauh lo bawk a. Chu Roliana thla chu Roliana țhutna thlang mual pangpera kawng ruh hluiah chuan a kal liam ta a ni.
Roliana chuan mak a ti hle a, awm nuam pawhin a awm lo va. In a thlen chuan a chhungte hnenah a sawi nghe nghe a, mahse, a chhungte chuan thil hmuh sual palh mai maiah an puhsak ta a. Nimahse, Roliana chuan mak deuh maiin chumi zan vek chuan ar sa a eisual a, a pum a na vak a, rei lo teah a thi ta mai a ni.
Tun țum atan chuan duhtawk leh rih phawt ila, lehpekah kan chhiar leh dawn nia. I chhiar chhuah avangin ka lawm lutuk e.
 |
| Dark Forest |
YouTube channel a chhiar min phalsak em
ReplyDelete